Somnambulizm (zwany również lunatyzmem) jest jednym z bardziej interesujących zaburzeń snu. Nazwa pochodzi od łacińskich słów: somnus - sen, i ambulus - chodzący. Przytrafia się on około 10% ludzi przynajmniej raz w życiu. Jest to szeroko rozpowszechnione zjawisko, silnie zróżnicowane pod względem nasilenia i częstotliwości. Większość przypadków somnambulizmu jest krótkotrwała i nie niesie ze sobą większego niebezpieczeństwa, jednak zdarzają się i takie, których skutkiem mogą być samookaleczenie i inne groźne wypadki. Przyczyn somnambulizmu nie da się określić jednoznacznie, ponieważ zaburzenie to zdaje się mieć kilka różnych źródeł fizjologicznych oraz psychologicznych.

Najczęstszymi "ofiarami" somnambulizmu padają dzieci, lecz dotyka on również i dorosłych, przy czym nasilenie i częstotliwość przypadków wzrasta z wiekiem. Swego czasu uważano, że powody tego zaburzenia są czysto psychologiczne, i że jest ono niejako przedłużeniem snów. Obecnie uważa się, że w grę wchodzą zarówno czynniki psychologiczne, jak i fizjologiczne i chemiczne. Dodatkowo, powody somnambulizmu zależą w dużej mierze od wieku. U dzieci większą rolę odgrywają czynniki fizjologiczne, a wraz z wiekiem dochodzą do głosu przyczyny psychologiczne i chemiczne, takie jak stres i nadużywanie alkoholu, niektórych leków czy narkotyków.

Somnambulizm występuje najczęściej u dzieci w wieku 4-12 lat. U wielu z nich są to przypadki sporadyczne, podczas gdy u innych lunatykowanie zdarza się dość często. Uważa się, że każde dziecko choć raz w życiu lunatykowało, zaś u 15% zdarza się to regularnie. e statystyk wynika także, że jest to zjawisko częstsze u chłopców niż u dziewczynek. Większość dzieci wyrasta z lunatyzmu w okresie dojrzewania. Natomiast osoby, ktopre zaczęły lunatykować w późniejszym wieku, najczęściej borykają się z tym problemem przez całe życie. Sugeruje to istnienie co najmniej dwóch odmian somnambulizmu, mogących mieć różne przyczyny.

Napady somnambulizmu mają miejsce w określonym momencie snu. Sen dzieli się na kilka faz - od płytkiego, poprzez fazę REM (Rapid Eye Movement), aż po sen głęboki. Somnambulizm występuje właśnie w fazie snu głębokiego. Nie jest on zatem "odgrywaniem" scen ze snów (występujących w fazie REM), jak niegdyś sądzono. Cała seria złożonych zachowań charakteryzujących to zaburzenie obejmuje między innymi amnezję następującą po ataku oraz trudności z obudzeniem osoby mającej właśnie atak.

Podczas ataku somnambulizmu fale mózgowe wykazują silne pomieszanie - można odnotować fale emitowane normalnie przez mózg w fazie snu głębokiego, jak i płytkiego. Fale "płytkie" związane są z zachowaniami takimi jak poruszanie się, wstawanie, chodzenie, zaś fale "głębokie" - z zupełną nieświadomością i brakiem wspomnień z epizodów somnambulizmu. Czyli w samym mózgu dochodzi do niezgodności snu z jawą - jedna jego część "śpi", podczas gyd druga działa.

Różnice między lunatyzmem dzieci i dorosłych zależeć mogą od różnic w samym modelu snu, który zmienia się wraz z wiekiem. U dzieci występuje znacznie dłuższy sen głęboki. W miarę dorastania, fazy snu głębokiego są coraz krótsze i bardziej pofragmentowane, zaczyna dominować sen płytki. Dlatego przyczyny fizjologiczne somnambulizmu odnoszą się przede wszystkim do dzieci, które spędzają większość snu w fazie głębokiej. Teorię tę wspiera fakt, że dzieci najczęściej wyrastają z somnambulizmu same, bez pomocy leków czy terapii. Po wkroczeniu w fazę dojrzewania somnambulizm znika samoistnie. Również terapia farmakologiczna bywa u dzieci skuteczna, co z kolei sugerowałoby chemiczne podłoże tego zaburzenia. Taki dziecięcy somnambulizm bywa często dziedziczny. Zdarza się, że wszystkie dzieci w rodzinie po kolei lunatykują, podobnie jak ich rodzice czy wujkowie w młodości. Z takiego dziedzicznego somnambulizmu najczęściej się wyrasta.

Jeżeli jednak ktoś zaczyna lunatykowac w wieku późniejszym, po okresie dorastania, najprawdopodobniej będzie cierpiał na somnambulizm przez resztę życia. Za przyczyny lunatykowania w wieku dorosłym uznaje się, między innymi, stres i nadużywanie alkoholu. Również zmęczenie zwiększa szanse na somnambulizm, ponieważ zmusza organizm do zapadania w fazę snu głębokiego. Dochodzi do łatwiejszego i częstszego przechodzenia w fazę snu głębokiego, przez co częściej może występować somnambulizm. Znacznie mniej dorosłych niż dzieci lunatykuje. Szacuje się, że zdarza się to raz na 200 przypadków. Somnambulizm dorosłych jest większym problemem niż somnambulizm dziecięcy, ponieważ lunatykujący jest bardziej agresywny i jego zachowanie częście prowadzi do wypadków. W niektórych krajach (np. USA) somanmbulizm jest powodem wykluczenia z wojska, z powodu dostępu do broni i nieprzewidywalności zachowań oraz całkowitej nieświadomości swoich poczynań. Dorosłych somnambulików leczy się często za pomocą psychoterapii oraz technik relaksacyjnych. Podaje się także środki antydepresyjne. Różnice w rodzaju i skuteczności terapii u dzieci i dorosłych także sugerują dwie odmiany somnambulizmu. Somnambulizm fizjologiczny charakterystyczny jest dla dzieci, zaś psychologiczny i związany z nadużywaniem różnych substancji - dla dorosłych.

Somanmbulizm może być utrudnieniem dla jednych, a poważnym problemem i zagrożeniem dla drugich. Bez względu na to, czy zdarza się często, czy rzadko, zawsze istnieje poważne zagrożenie dla osoby wędrującej we śnie, nie mającej żadnych zahamowań i nie odczuwającej lęku, oraz dla innych, których somnambulik spotka na swej drodze. Lunatykujące dzieci najczęściej po prostu siadają na łóżku, mówią coś i z powrotem usypiają. Dorośli potrafią we śnie wyczyniać najróżniejsze dziwaczne i niebezpieczne rzeczy. Niektórzy tylko mówią przez sen, inni wędrują po mieszkaniu, a jeszcze inni potrafią jeździc samochodem, pływać, wspinać się po gzymsach. Czasami przez sen piszą, komponują i malują. Najniebezpieczniejsze są jednak ataki agresji, które czasami kończą się zabójstwem. Dochodzi równiez do niezamierzonych samobójstw.

Przypadki lunatyzmu nasilają się podczas pełni Księżyca. Nawet jeżeli okna sypialni wychodzą na stronę, z której Księżyca nie widać, lunatyk doskonale czuje jego działanie i staje się aktywny. Sama nazwa lunatyzm pochodzi zresztą od imienia rzymskiej bogini Księżyca, Luny (greckiej Selene). W języku angielskim czy francuskim termin lunatic czy lunatique, chociaż łudząco podobny, nie oznacza jednak lunatyka, ale szaleńca.

Zobacz również: "Opis młodego somnambulika"

--------------------------------------------------------------------------
* - (Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Ibidiem)

Na podstawie: Magia Księżyca, Adrian Devine; patrz Bibliografia